In Geen categorie

Vanaf 1 december 2016 zijn Rembrandts De vier zintuigen te zien in Museum Het Rembrandthuis. Deze vier panelen, die het zicht, het gehoor, de reuk en het gevoel verbeelden, zijn Rembrandts vroegst bekende werken.

image004 image006image008 image010
a.                                                      b.                                                  c.                                                  d.

 

a. Rembrandt, De brillenverkoper (het zicht), ca. 1624, olieverf op paneel, 21 x 17,8 cm, Museum De Lakenhal, Leiden

Dit is het enige schilderij uit deze serie dat niet tot een particuliere collectie behoort. In 2012 wist Museum De Lakenhal in Leiden het werk te verwerven. Een vreemd uitgedoste man is prominent in profiel in beeld gebracht. Aan de mand met koopwaar die hij met een band voor zijn buik draagt, is hij herkenbaar als een marskramer. In zijn mand zitten brilletjes en accessoires voor brildragers, zoals koordjes en zakjes. Terwijl hij zijn linkerarm achter zijn rug verbergt, overhandigt hij met zijn rechterhand een knijpbrilletje aan een oude man die een bontmuts op zijn hoofd draagt. Naast de oude man staat een oude vrouw met een zwarte doek over haar hoofd. Zij heeft al een brilletje op haar neus, maar veel profijt lijkt zij er niet van te hebben: nogal kippig tuurt zij door haar pas verworven aanwinst. De oude man lijkt nog te aarzelen. Hij wijst vragend naar zijn dikke neus: zou de bril wel passen? Maar de brillenverkoper blikt zelfverzekerd, zelfs wat grijnzend terug. De uitdrukking “Iemand een bril verkopen” betekende in de zeventiende eeuw: iemand bedriegen, voor de gek houden. En dat is wat hier gebeurt. De zeventiende-eeuwse beschouwer zal direct hebben begrepen dat hier een onbetrouwbare figuur is uitgebeeld. De ouderwetse wambuis met uitsnijdingen bij de schouders, de opzichtige tulband en de frivole oorbel: het past allemaal bij het bekende beeld van de bedrieger. Rondom dit drietal zijn nog allerlei onduidelijke figuren uitgebeeld. De scène lijkt zich op een marktplaats af te spelen. Met brede penseelstreken en veel verf heeft de jonge Rembrandt het betekenisvolle tafereel als een scène uit het dagelijks leven weergegeven.

 

b. Rembrandt, De drie zangers (het gehoor), ca. 1624, olieverf op paneel, 21,6 x 17,6 cm, The Leiden Collection, New York

In een driehoekige compositie zijn drie figuren met enigszins geopende monden bij elkaar gezet. Vooraan rechts staat een oude, kalende man met een knijpbrilletje op zijn neus. Hij draagt een met bont afgezette kamerjas met korte mouwen. Met zijn linkerarm en hand draagt hij een dik en groot muziekboek dat gedeeltelijk ook op een tafel ligt. Met zijn rechterhand lijkt hij de maat te slaan, terwijl er door alle drie gezamenlijk een lied uit het boek wordt gezongen. Achter de man zingt een oude vrouw mee, zij heeft een witte doek om haar schouders geslagen en een opvallend gekleurde tulband om haar hoofd gebonden. Bovenaan is een jonge man afgebeeld. Onder zijn donkere baret komen zijn krullende haren tevoorschijn. Mogelijk heeft Rembrandt de trekken van zijn vriend en collega Jan Lievens voor het gezicht van deze jonge man gebruikt. Op verschillende plekken heeft Rembrandt met een beetje witte verf details laten glanzen, zoals het brilletje, de grote neus en de duimnagel van de oude man, en ook de goudkleurige knoop bij zijn mouw. Een warm kaarslicht van links verlicht de gezichten, waarvan vooral dat van de man karikaturale trekken vertoont. Zijn door het rode schijnsel verlichte oor is prominent in beeld gebracht. Er is geen misverstand mogelijk: hier wordt gezongen en geluisterd.

 

c. Rembrandt, De flauwgevallen patiënt (de reuk), ca. 1624, olieverf op paneel, 31,7 x 25,4 cm, The Leiden Collection, New York

Dit schilderijtje is pas in 2015 op een kleine veiling in New Jersey ontdekt. Aanvankelijk dacht men met een onbelangrijk werkje uit de negentiende eeuw van doen te hebben. Door restauratie en schoonmaak kwam de oorspronkelijke voorstelling in schitterende kleuren weer tevoorschijn. Na bestudering kon het werk aan Rembrandt worden toegeschreven. Het toont een jonge man zittend in een stoel. Zijn ogen zijn gesloten, zijn hoofd ligt wat opzij en hij heeft een bleke huidskleur. Alles wijst erop dat hij niet bij kennis is. De twee figuren naast hem dragen potsierlijke kleding: kleurige of met bont gevoerde mutsen, opzichtige gouden kettingen, theaterkleding en oorbellen. Eén houdt een witte doek bij de neus van de jonge man. Het gaat om een kwakzalver en zijn assistent. De blote arm van de jonge man zou erop kunnen wijzen dat de twee bezig waren met een aderlating, een tegen vele kwalen aangewend middel in de zeventiende eeuw. De arm wordt omhooggehouden door de man links met een doek over zijn hand. Dat de jonge man is flauwgevallen tijdens de behandeling was duidelijk niet de bedoeling, gezien de ongeruste uitdrukkingen op de knoestige koppen van de twee bedriegers. Waarschijnlijk is de witte doek gedoopt in ‘vlugzout’ waarbij ammoniak vrijkomt: de irriterende geur is een sterke prikkel om weer bij te komen. Zo speelt het zintuig van de reuk hier de hoofdrol. Het schilderij is ondertekend met de vroegste signatuur die er van Rembrandt bekend is. Niet gespeend van humor deed de jonge schilder dat naast een portretje dat hij rechtsboven toevoegde op een kast op de achtergrond. De drie letters van het monogram ‘RHF’ staan voor: ‘Rembrandt Harmenszoon fecit’; het Latijnse ‘fecit’ betekent: heeft dit gemaakt.

 

d. Rembrandt, De operatie (het gevoel), ca. 1624, olieverf op paneel, 21,5 x 17,7 cm, The Leiden Collection, New York

Bijgelicht door een kaars in de hand van een assistent, voert een man een operatie uit op het hoofd van een man die deze ingreep met een van pijn vertrokken gezicht en gebalde vuisten ondergaat. Het gaat om een zogenoemde ‘kei-snijding’, de goedgelovige patiënt zou zo van stenen in zijn hoofd worden verlost. De zeventiende-eeuwse beschouwer begreep direct dat de man in deze scène wordt beetgenomen. Als van iemand gezegd werd dat hij een kei in zijn hoofd had, werd daarmee bedoeld dat hij gek was. Met het verwijderen van de kei kon hij van zijn dwaasheid worden verlost. Dat de man in dit geval vooral van zijn geld zal worden verlost, kan worden opgemaakt uit de dikke geldbuidel die onderaan in beeld als veelbetekenend detail is toegevoegd. Zijn zogenaamde ‘dokter’ gaat bovendien, net als diens assistent, gekleed in exotisch aandoende, ouderwetse kleding die bij komische acteurs uit het theater zou passen. Op die manier kun je ook de operatie als het werk van een kwakzalver herkennen. De theatrale kostuums en het gloeiende licht op de figuren doen denken aan het werk van de Utrechtse navolgers van het werk van de beroemde Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Via het werk van Jan Lievens raakte Rembrandt geïnspireerd door de stijl van Caravaggio, met krachtige contrasten tussen licht en donker.

 

Meer informatie over Rembrandts De vier zintuigen in Museum Het Rembrandthuis.

Recente berichten

Geef een reactie

Contact Us

We're not around right now. But you can send us an email and we'll get back to you, asap.

Not readable? Change text. captcha txt

Start typing and press Enter to search